Άρθρο γνώμης του Σπύρου Δέδογλου
Στη συνέντευξή του, ο φίλος μου Χρήστος Κηπουρός δεν μιλά μόνο για γραμμές σε έναν χάρτη. Μας καλεί να δούμε αλλιώς τη γεωγραφία: όχι ως ένα άδειο γαλάζιο ανάμεσα στις ακτές, αλλά ως χώρο που συνδέει την Κρήτη με την Κάσο, το Αιγαίο με την Ανατολική Μεσόγειο και την Ελλάδα με τις εξελίξεις γύρω της.
Η κεντρική του εικόνα μένει στον ακροατή: «σε τι χρυσό επάνω κάθεται» η Κρήτη. Για το θαλάσσιο πέρασμα ανάμεσα στην Κάσο και την Κρήτη μιλά ως «γεωστρατηγικό, γεωοικονομικό και γεωπολιτισμικό χρυσό». Η θέση της Κρήτης δεν είναι περιφερειακή λεπτομέρεια. Είναι πλεονέκτημα που αποκτά αξία όταν συνοδεύεται από σχέδιο, γνώση και σταθερή πολιτική παρουσία. Πάνω σε αυτή τη σκέψη θέλω να προσθέσω μερικές σκέψεις, κυρίως για το πώς το διεθνές δίκαιο περιγράφει τα θέματα που θίγει.
Η σημασία της ακριβούς περιγραφής
Ο Κηπουρός επισημαίνει τον κίνδυνο της αοριστίας όταν η δημόσια συζήτηση περιορίζεται στη φράση «νότια της Κρήτης». Μια περιοχή που περιγράφεται μόνο ως κατεύθυνση από ένα νησί χάνει τη γεωγραφική της συνέχεια, τη σημασία των περασμάτων της και τη σχέση της με τις απέναντι ακτές. Στη συνέντευξη το διατυπώνει έντονα: «η αοριστία στη γεωγραφία είναι προετοιμασία για παραχωρήσεις».
Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και το διεθνές δίκαιο, που δίνει βάρος στη συγκεκριμένη και τεκμηριωμένη περιγραφή του θαλάσσιου πεδίου. Στην πράξη, οι θέσεις των κρατών αποκτούν ειδικό βάρος όταν διατυπώνονται με σαφήνεια, με νομική βάση και με συνέπεια στον χρόνο. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο πρωθυπουργός, μιλώντας για έρευνες υδρογονανθράκων, έχει χρησιμοποιήσει τη διατύπωση «νότια της Κρήτης» και ταυτόχρονα έχει αναφερθεί ρητά σε ελληνικά θαλάσσια οικόπεδα και ελληνική ΑΟΖ στην περιοχή. Το κοινό ζητούμενο, λοιπόν, είναι η Ελλάδα να περιγράφει με ακρίβεια και συνέπεια το πεδίο όπου προβάλλει δικαιώματα, αναπτύσσει έρευνες και επιδιώκει συμφωνίες.
Σε αυτό το πλαίσιο, η συζήτηση για το «Κρητικό Πέλαγος» και το πέρασμα Κάσου–Κρήτης βοηθά τον κόσμο να κατανοήσει τη γεωστρατηγική θέση του νησιού. Το διεθνές δίκαιο προβλέπει ότι τα δικαιώματα και τα όρια των θαλάσσιων ζωνών θεμελιώνονται στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), στο εθιμικό δίκαιο, στις σχετικές πράξεις των κρατών και, όπου οι ζώνες επικαλύπτονται, σε συμφωνίες ή σε νόμιμες διαδικασίες οριοθέτησης. Η ονομασία ή ο γεωγραφικός χαρακτηρισμός μιας περιοχής είναι χρήσιμο εργαλείο επικοινωνίας, αλλά δεν δημιουργεί από μόνος του ΑΟΖ ούτε χαράζει θαλάσσια σύνορα.
Χωρικά ύδατα και ΑΟΖ: δύο διαφορετικές ζώνες
Η UNCLOS ξεχωρίζει καθαρά δύο έννοιες που στη δημόσια συζήτηση συχνά συγχέονται.
Η αιγιαλίτιδα ζώνη (χωρικά ύδατα) είναι η θαλάσσια ζώνη στην οποία το παράκτιο κράτος ασκεί κυριαρχία, με τους περιορισμούς που προβλέπει το δίκαιο της θάλασσας. Σύμφωνα με τα άρθρα 2 και 3 της Σύμβασης, κάθε κράτος έχει το δικαίωμα να ορίσει το εύρος των χωρικών του υδάτων έως 12 ναυτικά μίλια από τις γραμμές βάσης.
Η ΑΟΖ είναι διαφορετική ζώνη. Σύμφωνα με τα άρθρα 55–57, το παράκτιο κράτος έχει εκεί κυριαρχικά δικαιώματα για την έρευνα, την εκμετάλλευση και τη διαχείριση των φυσικών πόρων, και η ζώνη μπορεί να φτάσει έως τα 200 ναυτικά μίλια. Όπου υπάρχουν απέναντι ή παρακείμενες ακτές, τα άρθρα 74 και 83 προβλέπουν ότι η οριοθέτηση γίνεται με συμφωνία, στη βάση του διεθνούς δικαίου όπως αυτό αναφέρεται στο άρθρο 38 του Καταστατικού του Διεθνούς Δικαστηρίου, ώστε να επιτευχθεί δίκαιη λύση. Τα 12 μίλια, δηλαδή, αφορούν την αιγιαλίτιδα ζώνη και δεν συνιστούν «12 μίλια ΑΟΖ».
Η Ελλάδα έχει ήδη ασκήσει το δικαίωμα που προβλέπει το άρθρο 3: με τον Ν. 4767/2021 όρισε χωρικά ύδατα 12 ναυτικών μιλίων στο Ιόνιο και στην περιοχή που περιγράφει ο νόμος έως το Ακρωτήριο Ταίναρο. Πρόκειται για ελληνική εφαρμογή ενός δικαιώματος που αναγνωρίζει η Σύμβαση. Όπου υπάρχουν απέναντι ή παρακείμενες ακτές, το άρθρο 15 προβλέπει ότι, ελλείψει συμφωνίας, η οριοθέτηση των χωρικών υδάτων γίνεται κατά κανόνα με τη μέση γραμμή, εκτός αν ιστορικοί τίτλοι ή άλλες ειδικές συνθήκες δικαιολογούν διαφορετική λύση.
Η θέση των νησιών στη Σύμβαση
Για την Κρήτη και τα νησιά γενικότερα, το άρθρο 121 παρ. 2 της UNCLOS ορίζει ότι η αιγιαλίτιδα ζώνη, η συνορεύουσα ζώνη, η ΑΟΖ και η υφαλοκρηπίδα ενός νησιού καθορίζονται σύμφωνα με τις διατάξεις που ισχύουν για τα άλλα χερσαία εδάφη, ενώ η παρ. 3 εξαιρεί μόνο τους βράχους που δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη κατοίκηση ή δική τους οικονομική ζωή. Στην απόφαση του 2012 στην υπόθεση Nicaragua v. Colombia (παρ. 139), το Διεθνές Δικαστήριο έκρινε ότι το καθεστώς του άρθρου 121 αποτελεί εθιμικό διεθνές δίκαιο και, μάλιστα, ενιαίο καθεστώς. Αυτό σημαίνει ότι ισχύει και για κράτη που δεν είναι μέρη της Σύμβασης. Η ύπαρξη δικαιωμάτων δεν προδικάζει την έκβαση μιας οριοθέτησης: όταν συναντώνται οι αξιώσεις δύο κρατών, το διεθνές δίκαιο ζητά συμφωνία για δίκαιη λύση, και η νομολογία λαμβάνει υπόψη τις συγκεκριμένες γεωγραφικές συνθήκες κάθε περίπτωσης.
Ο «χάρτης της Σεβίλλης»
Ο «χάρτης της Σεβίλλης» σχεδιάστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 2000 από τους πανεπιστημιακούς Χουάν Λουίς Σουάρες ντε Βιβέρο και Χουάν Κάρλος Ροντρίγκεθ Ματέος του Πανεπιστημίου της Σεβίλλης. Δημοσιεύματα τον συνδέουν με ευρωπαϊκή μελέτη και με την απεικόνιση των θαλάσσιων ζωνών βάσει του δικαίου της θάλασσας. Έγινε γνωστός επειδή παρουσιάζει μια εκδοχή των θαλάσσιων δικαιοδοσιών στην Ανατολική Μεσόγειο που λαμβάνει υπόψη τα ελληνικά νησιά.
Πρόκειται για επιστημονική απεικόνιση και όχι για συνθήκη, δικαστική απόφαση ή επίσημη πράξη οριοθέτησης. Το 2020, η αμερικανική πρεσβεία στην Άγκυρα δήλωσε ότι οι ΗΠΑ δεν του αποδίδουν νομική ισχύ και ότι, κατά την κατανόησή τους, ούτε η Ευρωπαϊκή Ένωση τον θεωρεί νομικά δεσμευτικό. Επομένως, ο χάρτης είναι χρήσιμος για να γίνει κατανοητή μια θέση, ενώ η νομική της θεμελίωση στηρίζεται στην UNCLOS, στο εθιμικό δίκαιο, στα γεωγραφικά δεδομένα, στις συμφωνίες οριοθέτησης και στην κρατική πρακτική.
Από το πλεονέκτημα στη δύναμη
Ο Κηπουρός βαφτίζει τα περάσματα που ενώνουν το Αιγαίο με τη Μεσόγειο «Ελλησπόντους της Ελλάδας». Είναι μια δυνατή εικόνα, γιατί μετατρέπει τη γεωγραφία σε κάτι που όλοι μπορούν να φανταστούν: περάσματα με στρατηγική, οικονομική και ιστορική σημασία. Η Κρήτη, η Κάσος και τα νερά γύρω τους είναι κόμβοι ναυσιπλοΐας, επικοινωνίας, έρευνας, ενέργειας και συνεργασίας με τις χώρες της περιοχής.
Το πλεονέκτημα της Ελλάδας είναι ένα ισχυρό νησιωτικό τόξο, η παρουσία της στην καρδιά της Ανατολικής Μεσογείου και η νομική βάση που της παρέχει το διεθνές δίκαιο. Η Σύμβαση προβλέπει ότι οι διαφορές οριοθέτησης επιλύονται με διακρατικές συμφωνίες. Παράδειγμα η ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία οριοθέτησης ΑΟΖ του 2020, που υπογράφηκε στις 6 Αυγούστου, τέθηκε σε ισχύ στις 2 Σεπτεμβρίου 2020 και έχει κατατεθεί στα Ηνωμένα Έθνη.
Αυτό είναι το αισιόδοξο μήνυμα που κρατώ από την παρέμβαση του Χρήστου. Η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να περιγράφει τη γεωγραφία της με σιγουριά και ακρίβεια: να λέει τι διεκδικεί, με ποια νομική βάση και σε ποια συγκεκριμένη περιοχή, να θεσμοθετεί όπου το διεθνές δίκαιο της το επιτρέπει, να διαπραγματεύεται όπου απαιτείται οριοθέτηση και να εξηγεί στους πολίτες γιατί η Κρήτη και το πέρασμα Κάσου–Κρήτης έχουν αξία για ολόκληρη τη χώρα.
Ο φίλος μου Χρήστος το είπε με τρόπο που δύσκολα ξεχνιέται: η Κρήτη κάθεται πάνω σε «χρυσό». Το ζητούμενο είναι να μετατρέψουμε αυτή την εικόνα σε γνώση, νόμιμη πολιτική και συνεργασίες που υπηρετούν τα ελληνικά συμφέροντα και δίνουν περιεχόμενο στη δημόσια συζήτηση.
Πηγές
[1] Συνέντευξη Χρήστου Κηπουρού, «Ο “Χρυσός” του στενού Κρήτης–Κάσου», YouTube, ιδίως 2:45–5:45 και 7:30–8:10.
[2] «Μητσοτάκης: Το ενδιαφέρον της Chevron για έρευνες υδρογονανθράκων νότια της Κρήτης αναγνωρίζει στην πράξη την ΑΟΖ της Ελλάδος», energypress, 30 Μαρτίου 2025.
[3] UNCLOS, Μέρος II, άρθρα 2–3 και 15.
[4] UNCLOS, Μέρος V, άρθρα 55–57 και 74· Μέρος VI, άρθρο 83· Μέρος VIII, άρθρο 121. https://www.un.org/depts/los/conventionagreements/texts/unclos/part5.htm ; https://www.un.org/depts/los/conventionagreements/texts/unclos/part6.htm
[5] Καταστατικό του Διεθνούς Δικαστηρίου, άρθρο 38.
[6] Διεθνές Δικαστήριο, Territorial and Maritime Dispute (Nicaragua v. Colombia), Απόφαση 19ης Νοεμβρίου 2012, παρ. 139.
[7] Ν. 4767/2021, «Καθορισμός του εύρους της αιγιαλίτιδας ζώνης στη θαλάσσια περιοχή του Ιονίου και των Ιονίων Νήσων μέχρι το Ακρωτήριο Ταίναρο».
[8] ΕΡΤnews, «Τι είναι ο “Χάρτης της Σεβίλλης” και γιατί τον “δαιμονοποιεί” η Τουρκία», 22 Σεπτεμβρίου 2020· Bianet, “What is the Seville Map that the US says has no legal significance?”, 22 September 2020.
[9] United Nations Treaty Collection, Agreement between Greece and Egypt on the delimitation of the exclusive economic zone, signed 6 August 2020, entered into force 2 September 2020.
.png)
0 Σχόλια